دکتر پرمون عضو هیات علمی و مدیر گروه زبان و گویش‌ پژوهشکده زبانشناسی، ‌کتیبه‌ها و متون پژوهشگاه میراث فرهنگی، ‌صنایع دستی و گردشگری است. تخصص وی آواشناسی،‌ واجشناسی و گویش‌شناسی است و در دانشگاه‌های الزهرا(س)، ‌پیام نور و آزاد مشغول به تدریس است./

خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا): دکتر یدالله پرمون سال 1345 در کرمان متولد شد. وی کارشناسی خود را در رشته مترجمی زبان انگلیسی و کارشناسی ارشد و دکترای خود را در رشته زبانشناسی به اتمام رسانید

با یدالله پرمون به عنوان مدیر علمی طرح ملی اطلس زبانی ایران به گفت‌وگو نشسته‌ایم.

*
اطلس زبانی چیست؟ و ایده تهیه این اطلس چگونه شکل گرفت؟

**اطلس زبانی مجموعه‌ای است از نقشه‌ها که به منظور تعیین محدوده‌های زبانی روی پهنه جغرافیایی تدوین می‌شود. بسیاری از کشورها اطلس زبانی خود را دارند.
 
بحث گردآوری مواد زبانی برای تدوین این اطلس‌ها متفاوت است. از شناسایی مستقیم و آواشناسی نمونه‌ها در زمان مصاحبه گرفته تا ضبط دیجیتالی صدا و تصویر در زمان حاضر

دو نوع نقشه زبانی داریم. نقشه‌های بازنمودی و نقشه‌های تفسیری که اولی به تنوعات یک پارامتر زبانی خاص در پهنه مورد بررسی توجه دارد و دومی از طریق رسم منحنی‌های همگویی و یافته‌های مربوطه در تعیین پهنه‌های همزبان و غیر‌همزبان می‌پردازد.

اطلس زبانی مجموعه‌ای است از نقشه‌های بازنمودی و تفسیری که با اهداف فوق در ارتباط با پهنه‌های جغرافیایی و به منظور تعیین وضعیت جغرافیایی زبانی در آن پهنه تهیه می‌شود.

*
طرح ملی اطلس زبانی ایران از چه زمانی آغاز شده است و با چه هدفی؟

**
این طرح که در حال حاضر در پژوهشکده زبانشناسی،‌ کتیبه‌ها و متون در حال تدوین است. نخست در اوایل دهه 50 و به ابتکار فرهنگستان زبان آن زمان و سازمان جغرافیایی کشور،با عنوان طرح «فرهنگساز» شکل گرفت. این طرح مشتمل بود بر گردآوری مواد زبانی از تمامی آبادی‌های بالای ده خانوار کشور به صورت ضبط شده روی نوارهای مغناطیسی، آوانویسی آنها و سپس ترسیم نقشه‌های مربوطه.

این طرح در جریان تحولات سال 1357 و انقلاب اسلامی متوقف شد و آرشیو آن تا زمان تشکیل پژوهشکده زبان و گویش(‌پژوهشکده زبانشناسی، ‌کتیبه‌ها و متون) حفظ شد. از زمان تأسیس این پژوهشکده، ‌به انجام رساندن این طرح در رأس برنامه‌های پژوهشکده قرار گرفت. در حال حاضر این طرح با جدیت دنبال می‌شود.

*
مراحل تهیه این اطلس به چه صورت است؟ 

**
در تدوین این اطلس کوشش شده تا گنجینه گردآوری شده در دوران پیش از انقلاب که جزو میراث زبانی ما به حساب می‌آید، ‌از دست نرود. بر این اساس،‌ تلاش کرده‌ایم دست‌کم در نخستین ویراست،‌ ثبت و آوانویسی این مواد را به سرانجام برسانیم. لازم به ذکر است که اطلس زبانی طرحی است که ماهیتاً تمامی ندارد و باید در هر دوره‌ای به‌روز‌‌ رسانی شود

اطلس زبانی ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست و بنا داریم که پس از تهیه نسخه نخست (که مواد آن شواهدی از دوره‌ای تعیین کننده از تاریخ معاصر کشورمان را با خود دارد) آن را در قالب نهادی فعال،

‌برای تدوین سیمای جدید زبانشناختی کشور ایران، ‌همچنان نگاه داریم

به هر حال مراحل کار طرح عبارتند از: گردآوری مواد زبانی مورد نیاز طرح به صورت ضبط شده از نقاط مورد بررسی،‌ آوانویسی مواد تهیه شده در پایگاه داده‌ای بسته برنامه نرم‌افزاری ویژه‌ای که برای طرح نگاشته شده و ترسیم نقشه‌های بازنمودی و تفسیری به شکل رایانه‌ای

اطلس ما یک اطلس پویا ست. این بدان معناست که مخاطب، کاربر فعال بسته برنامه اطلس است که با فرضیه‌ها و داده‌های ورودی خود با رایانه کار می‌کند. جستجوی رایانه‌ای انجام می‌دهد و نقشه‌های خود را ترسیم می‌کند

ما معتقدیم از این طریق، امکان تقابل آرا و دست‌یابی به نتیجه پذیرفته، فراهم می‌شود.

*
در جمع‌آوری داده و پیاده کردن آنها آیا از زبانشناسان کمک گرفته شده است یا از افراد غیر‌متخصص؟

**
جمع‌آوری عمدتاً با همکاری نیروهای غیر زبانشناس صورت گرفته است چرا که در دوران پیش از انقلاب رشته زبانشناسی، فارغ‌التحصیلان زیادی در ایران نداشت. اما در  پیاده‌سازی تأکید ما بر کار کردن با نیروهای متخصص زبانشناس با مدرک دست‌کم کارشناسی ارشد این رشته بوده. در حال حاضر، حدوداً 40 نفر از این افراد با مدرک کارشناسی ارشد و بالاتر در بخش‌های ستادی و استانی با این طرح همکاری می‌کنند و کار آوا‌نویسی رایانه‌ای نمونه‌ها با جدید‌ترین روش‌ها و با درجه اطمینان مطلوب در جریان است

*
آیا در این پروژه با گویش‌های جدیدی روبرو شده‌اید که پیش از این شناخته شده نبودند؟ در مجموع چند گویش شناسایی شده اند؟

**
بحث تعیین شخصیت یک گونه به عنوان «زبان» و «گویش» بحثی است که احتیاج به مقدماتی دارد؛ یعنی نخست تعریف مفاهیم بنیادی به شیوه‌ای که سازگار با وضعیت کشور ما باشد و دوم اتمام کار اطلس. در حال حاضر ترجیح ما این است که به این پرسش پاسخ ندهیم تا مقدمات فراهم شوند. با این همه شایان ذکر است که این اطلس این توانایی را دارد که افقی بی‌نظیر از وضعیت جغرافیایی زبانی ایران به دست بدهد.

*
در حال حاضر، این طرح در چه مرحله‌ای است و چه مدت زمانی طول می‌کشد تا به نتیجه برسد؟

**
در حال حاضر این طرح از مرحله پایگاه داده‌ها می‌گذرد که شامل آوا‌نویسی تفصیلی نمونه‌های گزارش شده در نرم‌افزار با الفبای آوانگار بین‌المللی و مطابق دستور‌العمل مصوب پژوهشکده و توسط نیروهای زبانشناس دوره‌ دیده و کارآمد می‌شود. پیش‌بینی ما این است که این اصلی‌ترین بخش طرح تا پایان سال 1389 تکمیل شود. همزمان، برنامه نیز رفع نقص می‌شود تا پس از تکمیل پایگاه داده‌ها اطلس آماده ارائه شود

*
پس از خاتمه این پروژه، این طرح چگونه در اختیار علاقمندان قرار می‌گیرد؟

**
برون داد طرح اساساً رایانه‌ای است. با این همه چنانچه نیاز احساس شود می‌توان نسبت به تهیه اطلس‌های چاپی با اهداف ویژه نیز اقدام کرد

*
از آنجا که شما مدت‌ها به کار جمع‌آوری و بررسی گویش‌ها مشغول بوده‌اید، بجاست که نظر شما را در مورد ضرورت ثبت و ضبط گویش‌ها بدانیم.

**
زبان از دیدگاه من،‌ بنیادی‌ترین حوزه در میراث فرهنگی است و این بنیادی‌ترین وجه، متأسفانه بسیار ضربه‌پذیر است و به سرعت رو به نابودی می‌رود.

از سویی نیز می‌دانیم که تغییر در طول زمان جزو ذات زبان است و این روند باعث می‌شود که عادات زمان گذشته به تدریج رنگ ببازد و عادات جدید جای آن را بگیرد. بر این اساس تنها راه، گردآوری مواد زبانی یا ثبت و ضبط آن‌ها پیش از نابودی آن‌ها ست. چرا که مواد زبانی در کنار ویژگی‌های دیگر و عناصر فرهنگی اجتماع زبانی به کار برده می‌شوند و در جریانند که آگاهی از آنها از ضرورت شناخت و حفظ هویت فرهنگی است

*
در پایان به طور خلاصه تعریفی از گویش، ‌زبان و لهجه بفرمایید.

**
تعریف من همان تعریف استانداردی است که در کتب و متون مورد استناد آمده است: لهجه به گونه‌ای از یک زبان گفته می‌شود که تفاوتش با گونه‌های دیگر تنها و تنها در حوزه تلفظ باشد. به این معنا که عادات تلفظی شما می‌رساند که خاستگاه زبانی شما کجاست

گویش آن گونه‌ای است که تفاوتش با گونه دیگر علاوه بر حوزه تلفظ، ‌در واژگان و (البته نه الزاما) در نحو نیز باشد؛ با این همه این تفاوت باید به میزانی باشد که گویشوران آن توسط گویشوران گونه‌های دیگر بدون آموزش قبلی، ‌تا به میزان تعریف شده‌ای به اصطلاح «درک شوند». شرط نامیدن دو گونه به عنوان گویش‌هایی از یک زبان، ‌الزاماً و منطقاً هم‌خانواده بودن آنهاست

بر این اساس، ‌دو زبان، ‌دو گونه‌اند که تفاوت‌های عمده در حوزه‌های تلفظ، واژگان و نحو دارند. به طوری که درک متقابل میان گویشوران آنها به صفر برسد. دو زبان می‌توانند هم‌خانواده یا غیر‌هم‌خانواده باشند.

 

 

جمعه ٩ اسفند ۱۳۸٧ساعت ۱٠:٤٩ ‎ق.ظ توسط جوجه زبانشناس نظرات ()